betrokkenheid

(opgesteld eind september 2011)

inleiding

Een van de aandachtsgebieden van onze stichting gedurende de eerste jaren is het “in kaart brengen van de historische betrokkenheid binnen en buiten Katendrecht”.

Want ontegenzeglijk is duidelijk dat Katendrecht in binnen- en zelfs buitenland bekend is, maar dan wel vanwege die ‘roemruchte periode’. Maar wat is bekend uit de periode vóór en ná de prostitutie? En gaat het dan ‘alleen maar’ om bekendheid, maar is er ook enigerlei vorm van interesse? En als er dan al sprake is van interesse, geldt dat dan met name hen die niet meer op Katendrecht wonen? En hoe staan de ‘nieuwe’ Katendrechters hierin? En gaat het in al deze situaties uitsluitend over interesse of valt er ook betrokkenheid te ontwaren?

Het is voor een stichting die zich tot doel stelt om zoveel mogelijk ‘getuigen’ uit de historie van Katendrecht veilig te stellen natuurlijk best handig om te weten of die inspanningen op waardering en zo mogelijk ook op steun kunnen rekenen. Ook zónder waardering of steun is het vastleggen van de geschiedenis van de Kaap het alleszins waard om te doen, maar aantoonbare betrokkenheid vergemakkelijkt zulk een onszelf opgelegde taak natuurlijk wel.

Vandaar dat we de diverse perioden hier de revue laten passeren en op grond van literatuur, ervaringen, gesprekken en inschattingen proberen na te gaan in welke mate Katendrecht historisch gezien ‘leeft’. Dat doen wij naar twee gezichtspunten:

  • op grond van de verdeling van de geschiedenis van Katendrecht naar periode;
  • op grond van de interesse in activiteiten die terugblikken op die geschiedenis.

de betrokkenheid per periode

Zonder nu alle jaren uitputtend te behandelen, kunnen chronologisch de volgende perioden onderscheiden worden:

  • de periode dat Katendrecht een zelfstandige gemeente was In 1199 was voor het eerst sprake van de ambacht Katendrecht. In 1410 kregen de bedijkers van Katendrecht het gebied in leen, zodat geconstrueerd kan worden dat er vanaf dat moment sprake was van een min of meer zelfstandige gemeente. Maar door de jaren heen verwierf Rotterdam steeds meer grondgebied, tot in 1766 de ambachtsheerlijkheid bijna geheel in handen van Rotterdam was. Bovendien werd Katendrecht in 1811 samengevoegd met Charlois. Vijf jaar later, in 1816, werd Katendrecht weer een zelfstandige gemeente. Maar in 1874 werd Katendrecht opnieuw samengevoegd met Charlois, terwijl Rotterdam in die tijd al diverse stukken land van Charlois overnam. Zodat het geen verbazing wekte dat Charlois (en daarmee dus ook Katendrecht) op 6 december 1894 door de gemeente Rotterdam werd geannexeerd.Kijken we naar de andere vroegere zelfstandige gemeenten aan de linker Maasoever, dan zien we dat in
    1874 Katendrecht ophield om als zelfstandige gemeente te bestaan;
    1894 Charlois ophield om als zelfstandige gemeente te bestaan;
    1934 Hoogvliet ophield als zelfstandige gemeente te bestaan;
    1934 Pernis ophield als zelfstandige gemeente te bestaan;

    1941 IJsselmonde ophield als zelfstandige gemeente te bestaan;
    2010 Rozenburg ophield als zelfstandige gemeente te bestaan.Zodat dus van de huidige oud-gemeenten op Zuid, Katendrecht het langst – al ruim één en een kwart eeuw – niet meer zelfstandig was. De geschiedenis leert dat als de zelfstandigheid wordt ontnomen, dit sóms heftig bestreden wordt. Bij Katendrecht zijn van zulk een verzet echter geen bewijzen gevonden. In de literatuur en in gesprekken is best wel interesse in ‘het oude Katendrecht’, maar daarbij niet tot nauwelijks in de staatkundige positie.
  • de vernietiging van een zeer groot deel van de Katendrechtse identiteit Nadat in 1894 de Rijnhaven was gegraven, was het de beurt aan de Maashaven. Maar daar waar gegraven moest worden lag wel het oude dorp Katendrecht (en zo hier en daar circuleert als naam ook Kraton, op z’n minst een buurtschap binnen het oude dorp). Er moesten zo’n 650 á 700 huizen en boerderijen worden afgebroken, evenals een kerk, diverse buitenplaatsen en enkele scholen. Rond de 3.500 bewoners moesten het gebied verlaten. Opvallend is dat er weinig aandacht werd geschonken aan wáár al die mensen dan naartoe moesten.Tussen 1894 en 1908 werden op de nog resterende grond aan de kant van de Nieuwe Maas veel nieuwe huizen gebouwd, maar dat wil dus niet zeggen dat genoemde 3.500 personen daar een nieuw onderkomen vonden. Terwijl er best wel mooi en hier en daar zelfs ‘voornaam’ gebouwd werd. De nieuwbouw had een grote aantrekkingskracht op mensen uit Zeeland en Noord-Brabant, waarmee de populatie van het herbouwde Katendrecht nogal afweek van de oorspronkelijke populatie. Zodat er begin 20ste eeuw heel wat bewoners op Katendrecht waren die eigenlijk niks met de geschiedenis van het afgebroken dorp van doen hadden.
  • de Chinese periode In het begin van de 20ste eeuw kende de populatie een algemene, brede samenstelling: arbeiders, gemeentearbeiders, winkeliers, politiemensen, koffiehuishoud(st)ers, schoolmeesters, handelaars, et cetera. Naarmate de Rijn- en Maashaven steeds meer schepen aantrokken, kwamen er ook meer scheepslui (veelal tijdelijk) op Katendrecht te wonen, meestal in een logement, zodat ook het aantal logementhoud(st)ers en ook het aantal café’s en barretjes toenam. Sinds 1911 nam het aantal Chinezen onder de scheepslui een steeds grotere plaats in en dat had natuurlijk invloed op de samenstelling van de wijk, inclusief de ‘eigen’ winkels, etablissementen en boardinghouses. Tijdens de dertiger jaren van die eeuw was er helaas de grote depressie en daardoor was er steeds minder emplooi en dat gold al helemaal de Chinezen. Velen werden gedeporteerd of trokken zelf weg. Toch zijn er nog heel wat kinderen en kleinkinderen op Katendrecht die hun oorspong in die eerste decennia van de 20ste eeuw op de Kaap hebben. Plus dat er ook in andere steden (en niet in de laatste plaats Amsterdam) nog vele nazaten van de zich in oorsprong op Katendrecht gevestigde Chinezen zijn. En ondanks de best wel barre tijden die men heeft doorgemaakt, blijkt er over het algemeen geen behoefte te bestaan om de herinneringen uit die periode dan maar te vergeten.
  • de ‘tussenperiode’ De jaren ’40, ’50 en ’60 van de 20ste eeuw waren er van een relatieve rust en harmonie. Het was ook de tijd van een bloeiend verenigingsleven. Weliswaar was er wel een scheiding der geesten of je al dan niet bij het Patronaat betrokken was, maar voor iedereen was Katendrecht in die tijd ‘hun’ Katendrecht. Dat blijkt ook nog steeds uit de grote betrokkenheid op deze periode.
  • de periode van extreme prostitutie Bij een havenwijk ‘hoort’ nu eenmaal prostitutie en daarop vormde ook Katendrecht geen uitzondering. Het was een ‘vriendelijke’ vorm van prostitutie. Over het algemeen best wel decent geklede dames hielden zich in de diverse etablissementen op en onderhielden daar de bezoekers en boden daarbij ook verdergaande diensten aan. Zo ging het vele decennia, tot omstreeks eind zestiger jaren het karakter veranderde.Vanwege sneller laden en lossen bleven de schepen korter in de havens liggen en hadden de scheepslui overeenkomstig ook minder tijd om te gaan passagieren. De haven werd ook in toenemende mate vanuit de stad in de richting van de zee verplaatst, waardoor menig zeeman geen voet meer op Katendrecht aan wal zette. Daardoor trok de op het schiereiland geconcentreerde prostitutie een andersoortige clientèle aan en moesten de horizontaal neringdoenden zich meer indringend presenteren, hetgeen tot uiting kwam in de (meer uitdagende en vaak ook schaarse) kledij en (raam) presentatie en het ook op straat aanspreken van mogelijke gegadigden. In samenhang met deze ontwikkeling kwamen er ook steeds meer prostituees en bordeelhouders van buiten Katendrecht (en zelfs Rotterdam), veelal zonder er te gaan wonen. Daarmee was de betrokkenheid op Katendrecht voor velen teruggebracht tot die van een werkomgeving. Terwijl er voor de bewoners van de Kaap een tweedeling ontstond: zij die aan de prostitutie verdienden (en dat was inclusief een aantal winkels, café’s, barretjes, maar ook bewoners die haastig een peeskamertje timmerden en dat voor een fiks bedrag verhuurden) en zij voor wie de wereld van de prostitutie onacceptabele vormen begon aan te nemen (en dat met name gelet op de opvoeding van hun kinderen). Zodat er ook twee groepen zijn die op verschillende wijze terugkijken op de geschiedenis uit die tijd.
  • de stadsvernieuwing Ondanks de positieve insteek van de stadsvernieuwing heeft dit fenomeen helaas alom de sociale cohesie geweld aan gedaan en Katendrecht vormde daarop geen uitzondering. Vanwege de renovatie trok menigeen in formele zin weliswaar tijdelijk naar elders, maar bleef daar vervolgens wonen. Bovendien vergden de nieuwe normen van de huisvesting dat er meer ruimte beschikbaar moest komen (o.a. ten behoeve van de sanitaire voorzieningen), waardoor er nog wel eens drie oude woningen nodig waren om er twee nieuwe van te maken. Bovendien leidde zowel renovatie als nieuwbouw tot hogere huurprijzen, waardoor eveneens nogal wat vorige bewoners van de Kaap ervan afzagen om weer terug te komen. Eigenlijk is binnen déze groep het gróótste aantal oud-bewoners dat nog graag en bij gelegenheid op bezoek komt op de Kaap en ook geïnteresseerd is in de geschiedenis – zij het dat het persoonlijke aspect (zoals de interesse in oude schoolfoto’s en de herinneringen aan menig zomerkamp) daarbij veruit de meeste aandacht krijgt.
  • de functie van Katendrecht als ‘afvalbak’ van de stad Door de mindere activiteit vanwege het wegblijven van de schepen, door de spanningen rond en het beëindigen van de extreme prostitutie en door het wegtrekken van bewoners vanwege de stadsvernieuwing, werd Katendrecht steeds meer een ghetto. Het winkelbestand nam drastisch af, etablissementen moesten het van bezoekers van buiten de Kaap hebben en de huizen vertoonden leegstand. Daardoor werd Katendrecht een opvang van woningzoekenden uit andere wijken van Rotterdam, al helemaal als men in die wijken van sommige bewoners af wilde. Zo kwamen er nogal wat nieuwe bewoners, veelal met een niet-Nederlandse culturele achtergrond, naar de Kaap. Bewoners die niks met Katendrecht hadden en hier alleen maar kwamen omdat ze moesten of omdat de huur hier zo laag was. Het zal niet verbazen dat er binnen deze groep bewoners niet tot nauwelijks aandacht voor de historie van Katendrecht bestaat.
  • de ‘nieuwe’ Katendrechters Eind 20ste eeuw werden plannen gemaakt om Katendrecht weer tot een aantrekkelijke woonomgeving te maken en begin 21ste eeuw meldden zich de eerste nieuwe bewoners, waaronder ook spijtoptanten. De eerste jaren kreeg men nog maar weinig warme gevoelens bij de Kaap en niet in de laatste plaats door het sluiten van nóg meer winkels, etablissementen en woningen. Hierdoor verpauperde het schiereiland en trokken sommige nieuwkomers zelfs weer weg. Rond 2008 was sprake van de omslag.De ‘nieuwe’ Katendrechter – hier gegeneraliseerd – is op Katendrecht vooral als nieuwe woon- en leefomgeving betrokken. De historie van de Kaap is daarbij een van de vele facetten en eigenlijk met name (pas) leuk als er iets mee gebeurt. Daarmee staat een historisch evenement op gelijke voet als bijvoorbeeld de Wereldhavendagen, de inkomst van Sinterklaas of het Welkom Thuis Festival.

de betrokkenheid naar activiteit

Door de jaren heen waren er binnen of ten behoeve van de wijk best wel een aantal op de geschiedenis van Katendrecht gerichte activiteiten te vinden. Hier een greep uit een en ander:

  • In 1977 werd in Clubhuis ‘De Boei’ een tentoonstelling gehouden, getiteld ‘Kijk eens aan: Katendrecht’ – een beeld van de wijk en het en het werk van haar bewoners (7-26 mei).
  • Sinds ruwweg 1980 verzamelt de Katendrechtse Bewonersorganisatie KBO oude prentbriefkaarten en oude foto’s van personen en bedrijven, terwijl ook steeds eigen foto’s worden gemaakt. Op de site – die vanwege bezuinigingen helaas sterk vereenvoudigd werd – stond desrtijds een uitgebreide historische beschouwing (mede waaraan wij overigens onze pagina ‘geschiedenis’ hebben ontleend).
  • Eind 20ste eeuw had Katendrecht z’n eigen museum, waar ook historische foto’s ten toon werden gesteld. Momenteel staat deze ruimte bekend als Kaap Belvédère.
  • Het Rotterdams Wijktheater is sinds 1992 actief en werd dat op Katendrecht in 1996 met de productie Keet op de Kaap, een voorstelling die gemaakt was met oud-Katendrechters.
  • Eveneens in 1996 was er een theaterproductie in Theater Zuidplein: de musical Mooi Katendrecht, met in de hoofdrol Joke Bruijs, i.s.m. het Rotterdamse Operettegezelschap.
  • In 2000 zocht het Rotterdams Wijktheater de actualiteit met de productie De Bruiloft: gespeeld door ‘nieuwe’ Katendrechters over een huwelijk tussen een Hollandse bruid en een Antilliaanse bruidegom.
  • In 2003 vond in het Schielandhuis de tentoonstelling ‘Katendrecht, voorheen de Kaap’ plaats; qua opzet actief ondersteund door de Katendrechtse Bewonersorganisatie KBO (en dan met name in de persoon van Ben van Wevering).
  • In 2004 werd de documentaire ‘De Kaap – een documentaire over de Rotterdamse wijk Katendrecht’ (van Adriaan Staal en Ferri Ronteltap) gemaakt en vertoond.
  • In 2007 vond in Antwerpen de tentoonstelling ‘dubbelportret van een havenwijk’ plaats, waarin de Antwerpse wijk Schipperskwartier vergeleken wordt met de Rotterdamse wijk Katendrecht. De Katendrechtse bijdrage werd geheel verzorgd door de Katendrechtse Bewonersorganisatie KBO.
  • In 2007 nam buurthuis ’t Steiger het initiatief tot de oprichting van Café De Reünie. Dat was niet alleen een gelegenheid om wekelijks even bij elkaar te komen, maar er werd een uitgebreide discussie- en fotosite op Hyves geopend en tweemaal per jaar komt men van heinde en ver om terug te kijken op die mooie jeugd op Katendrecht en om foto’s en informatie uit te wisselen.
  • In 2009 werd de tentoonstelling ‘dubbelportret van een havenwijk’ ook op Katendrecht vertoond. Onder begeleiding van de Katendrechtse Bewonersorganisatie KBO werd de tentoonstelling nu voorbereid door de werkgroep Levendig & Leuk.
  • In 2009 werd de opera Chinees Meisje opgevoerd, waarbij tevens enkele leegstaande ruimten aan het Deliplein werden getransformeerd tot een Chinese locatie uit de 20er jaren van de 20ste eeuw.
  • In 2009 schreef en regisseerde Theater Walhalla de productie ‘Naar wijder horizon’.
  • In 2009 schreef en regisseerde het Rotterdams Wijktheater de productie Kaap Goede Hoop, waaraan zowel veel oude als nieuwe Katendrechters meewerkten.
  • In 2009 werd de Stichting Historisch Katendrecht opgericht, met als doel om te voorkomen dat historisch materiaal over Katendrecht verloren gaat en om het beschikbare materiaal over de Kaap niet zo versnipperd als op dat moment maar op een logische plek via internet vrij toegankelijk beschikbaar te stellen.
  • In 2010 zag de site Katendrechters het licht, met veel historisch materiaal uit de periode van het Patronaat. In 2011 werd er voor de bij het Patronaat c.a. betrokkenen ook een reünie gehouden.
  • In 2010 werden in Kaap Belvédère uit de collectie familiefoto’s van David Zee beelden uit de beginperiode van de Chinezen op Katendrecht getoond.
  • In 2011 verzorgde de werkgroep Levendig & Leuk de Paravent, een tentoonstelling in de openlucht met fotopanelen van oud(e) en nieuw(e) Katendrecht(ers).
  • In 2011 was het 100 jaar geleden dat de eerste Chinezen zich op Katendrecht vestigden. Vandaar dat er ook op de Kaap een tentoonstelling is ingericht met foto’s uit die beginperiode, onder de naam ‘China op de Kaap’. En er zijn nog meer activiteiten in dit kader georganiseerd.
  • Op de al enige jaren bestaande site ‘Kun jij de kaap aan’ werd in 2011 ook een historische partitie opgenomen, inclusief een aantal foto’s van het oude Katendrecht.
  • In 2011 werd tijdens de ‘Nacht van de Kaap’ mede het accent gelegd op oud-Katendrechters die een verhaal over het verleden vertelden.
  • En in navolging daarvan kondigde in 2011 ook Kaap Belvédère bijeenkomsten met herinneringen aan Katendrecht aan onder de naam ‘Katendrecht Kookt & Vertelt’.
  • In 2011 werd tijdens de Open Monumentendag door de Stichting Historisch Katendrecht het rijksmonument Santos voor publiek opengesteld en verzorgde de Stichting Ons Rotterdam een fotopresentatie over oud-Katendrecht.
  • In 2011 werd in Kantine Walhalla een aantal dagen de herdenkingsbijeenkomst Welcome Home mr. Pincoffs! gespeeld – en ja, ook Pincoffs bewoonde destijds een ‘buiten’ op Katendrecht.

de betrokkenheid in samenhang

Het overzicht van de perioden leert ons dat er momenteel niet zoveel interesse bestaat in het Katendrecht van vóór de Chinese tijd, maar des te meer in de perioden daarná. Terwijl de voorbeelden van de diverse activiteiten laten zien dat er vanuit uiteenlopende kanten best wel wat georganiseerd werd en dat het merendeel van die activiteiten ook best wel bezoekers trok. Ook als informatie of zelfs steun van al dan niet hier nog wonende Katendrechters werd gevraagd, werd dat veelal gegeven. Alleen moet men veelal een ‘duwtje’ krijgen om zich actief op te stellen. En ook dat is van alle tijden. Evenals de neiging in ons land om voor iedere activiteit weer een nieuwe club op te richten en toch wel het meest enthousiast te zijn over wat men zelf heeft bedacht of waar men zelf de regie over voert. Maar het aardige is dat juist door die wijze van werken heel wat boven tafel komt, in het belang van velen.

Kortom: de vraag of er voldoende betrokkenheid bij de geschiedenis van Katendrecht bestaat om onze activiteiten te continueren, kan bevestigend worden beantwoord.

Tegelijkertijd leert de diversiteit qua aanpak dat er op Katendrecht geen draagvlak bestaat voor een Oudheidkamer of (weer) een Katendrechts Museum. Wie zoiets in de praktijk wil zien en dat ook nog op een schaal die qua inwoneraantal goed vergelijkbaar is met Katendrecht – maar daarmee houdt de vergelijking dan wel op – moet beslist eens op bezoek bij de Oudheidkamer Pernis. Maar voor Katendrecht ligt de kracht dus in de eenheid in verscheidenheid.

[weer terug naar boven]

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s